سەئىد ئابدۇللاھ

ۋېيتنام ئىقتىسادى دۇنيادىكى 44-چوڭ ئىقتىساد بولۇپ، 1980-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ، ۋېيتنام ئوچۇق بازار ئاساسىدىكى ئىقتىسادنىڭ قوللىشى بىلەن يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزلەشكەن قوماندانلىق ئىقتىسادىدىن زور ئۆزگىرىشلەرنى قىلدى.

بۇنىڭ ھەيران قالارلىق يېرى شۇكى، ئۇ دۇنيادىكى ئەڭ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان ئىقتىسادلارنىڭ بىرى بولۇپ، يىللىق GDP ئېشىش سۈرئىتى تەخمىنەن %5.1 بولۇشى مۇمكىن، بۇ ئۇنىڭ ئىقتىسادىنى 2050-يىلغا بارغاندا دۇنيادىكى 20-چوڭ ئىقتىسادقا ئايلاندۇرىدۇ.

شۇنداقتىمۇ، دۇنيادىكى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن سۆز شۇكى، ۋېيتنام ئەڭ چوڭ ئىشلەپچىقىرىش مەركەزلىرىنىڭ بىرىگە ئايلىنىشقا تەييار، ئۇنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن زور ئىلگىرىلىشى بىلەن جۇڭگونى بېسىپ چۈشۈش ئېھتىماللىقى بار.

دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، ۋېيتنام رايوندا ئىشلەپچىقىرىش مەركىزى سۈپىتىدە تەرەققىي قىلماقتا، ئاساسلىقى توقۇمىچىلىق كىيىم-كېچەك ۋە ئاياغ ۋە ئېلېكترون سانائىتى قاتارلىق ساھەلەردە تەرەققىي قىلماقتا.

يەنە بىر تەرەپتىن، 80-يىللاردىن باشلاپ، جۇڭگو غايەت زور خام ئەشيا، ئادەم كۈچى ۋە سانائەت ئىقتىدارى بىلەن دۇنياۋى ئىشلەپچىقىرىش مەركىزى رولىنى ئويناپ كەلدى. سانائەت تەرەققىياتىغا زور ئەھمىيەت بېرىلىپ، ماشىنا ياساش ۋە مېتاللورگىيە سانائىتى ئەڭ مۇھىم ئورۇنغا قويۇلدى.

ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر چېكىنىۋاتقانلىقتىن، دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ كەلگۈسى گۇمانلىق. ئاق ساراينىڭ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ئۇچۇرلىرى ئامېرىكىنىڭ سودا سىياسىتىنىڭ يۆنىلىشى توغرىسىدا سوئاللارنى قوزغىغان بولسىمۇ، سودا ئۇرۇشى تاموژنا بېجى يەنىلا كۈچكە ئىگە.

بۇ ئارىدا، بېيجىڭنىڭ تەكلىپ قىلغان دۆلەت بىخەتەرلىك قانۇنىنىڭ تەسىرى، شياڭگاڭنىڭ ئاپتونومىيىسىنى چەكلەش خەۋپى بىلەن، ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئەسلىدىنلا ئاجىز بولغان بىرىنچى باسقۇچلۇق سودا كېلىشىمىگە تېخىمۇ خەۋپ ئېلىپ كەلدى. ئەمگەك كۈچى تەننەرخىنىڭ ئۆرلىشىدىن باشقا، جۇڭگونىڭ ئەمگەك كۈچى تەلەپ قىلىدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك سانائەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

بۇ خىل قىيىنچىلىق، داۋالاش بۇيۇملىرىنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە COVID-19 ۋاكسىنىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن بولغان رىقابەت بىلەن بىرلىشىپ، ئۈنۈمنى ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان ۋاقتىدا تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا باھالاشنى قوزغىماقتا.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، جۇڭگونىڭ COVID-19 نى بىر تەرەپ قىلىشى غەرب دۆلەتلىرى ئارىسىدا نۇرغۇن سوئاللارنى پەيدا قىلدى. ھالبۇكى، ۋېيتنام 2020-يىلى 4-ئايدىن باشلاپ ئىجتىمائىي ئارىلىقنى بوشىتىپ، جەمئىيىتىنى قايتا ئاچقان ئەڭ دەسلەپكى دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، كۆپىنچە دۆلەتلەر COVID-19 نىڭ جىددىيلىكى ۋە تارقىلىشىغا تاقابىل تۇرۇشقا باشلىغان.

دۇنيا ۋېيتنامنىڭ بۇ COVID-19 يۇقۇمى مەزگىلىدە قولغا كەلتۈرگەن مۇۋەپپەقىيىتىگە ھەيران قالدى.

ۋېيتنامنىڭ ئىشلەپچىقىرىش مەركىزى بولۇش ئىستىقبالى

بۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنياۋى ئەھۋالغا قارىتا، ئۆرلەۋاتقان ئاسىيا ئىقتىسادى - ۋېيتنام - كېيىنكى ئىشلەپچىقىرىش كۈچى دۆلىتىگە ئايلىنىشقا تەييارلىنىۋاتىدۇ.

ۋېيتنام COVID-19 دىن كېيىنكى دۇنيادا زور بىر ئۈلۈشنى ئىگىلەش ئۈچۈن كۈچلۈك رىقابەتچىگە ئايلاندى.

Kearney US Reshoring Index نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئامېرىكىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنى ئاسىيادىكى 14 دۆلەتتىن ئىمپورت قىلىنغان ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى بىلەن سېلىشتۇرىدىغان بولۇپ، بۇ سان 2019-يىلى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيىگە يەتكەن، بۇنىڭ سەۋەبى خىتاي ئىمپورتىنىڭ %17 تۆۋەنلىشىدۇر.

Medium نىڭ دوكلاتىغا قارىغاندا، جەنۇبىي جۇڭگودىكى ئامېرىكا سودا ئۇيۇشمىسى يەنە ئامېرىكىنىڭ جەنۇبىدىكى %64 شىركىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىشنى باشقا جايلارغا يۆتكەشنى ئويلىشىۋاتقانلىقىنى بايقىغان.

ۋېيتنام ئىقتىسادى 2019-يىلى %8 ئاشتى، بۇنىڭ ئۈستىگە ئېكسپورتنىڭ ئېشىشىمۇ مۇھىم رول ئوينىدى. بۇ يىل ۋېيتنام ئىقتىسادى %1.5 ئېشىشى پىلانلانغان.

دۇنيا بانكىسىنىڭ مۆلچەرلىشىچە، COVID-19 ئەڭ ناچار ئەھۋالدا، ۋېيتنامنىڭ GDPسى بۇ يىل %1.5 كە چۈشۈپ كېتىدۇ، بۇ جەنۇبىي ئاسىيادىكى كۆپ قىسىم قوشنىلىرىدىن ياخشى.

بۇنىڭدىن باشقا، ۋېيتنام تىرىشچانلىق كۆرسىتىش، دۆلەت ماركىسى يارىتىش ۋە پايدىلىق مەبلەغ سېلىش شارائىتى يارىتىش ئارقىلىق چەتئەل شىركەتلىرى/مەبلەغ سېلىش شىركەتلىرىنى جەلپ قىلىپ، ئىشلەپچىقارغۇچىلارغا ASEAN ئەركىن سودا رايونىغا كىرىش ۋە ئاسىيا، ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتارلىق دۆلەتلەر، شۇنداقلا ئامېرىكا بىلەن ئېتىبارلىق سودا كېلىشىملىرىنى تۈزۈش پۇرسىتى يارىتىپ بەردى.

بۇنىڭدىن باشقا، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، بۇ دۆلەت داۋالاش ئۈسكۈنىلىرى ئىشلەپچىقىرىشنى كۈچەيتىپ، COVID-19 دىن يۇقۇملانغان دۆلەتلەرگە، شۇنداقلا ئامېرىكا، رۇسىيە، ئىسپانىيە، ئىتالىيە، فرانسىيە، گېرمانىيە ۋە ئەنگلىيەگە ئالاقىدار ئىئانە قىلدى.

يەنە بىر مۇھىم يېڭى تەرەققىيات شۇكى، ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنىڭ جۇڭگودىن ئايرىلىپ، ۋېيتنامغا يۆتكىلىشى مۇمكىن. ۋېيتنامنىڭ ئامېرىكا كىيىم-كېچەك ئىمپورتىدىكى ئۈلۈشى پايدا ئالدى، چۈنكى جۇڭگونىڭ بازاردىكى ئۈلۈشى تۆۋەنلەۋاتىدۇ - بۇ دۆلەت ھەتتا جۇڭگودىن ئېشىپ كەتتى ۋە بۇ يىل مارت ۋە ئاپرېلدا ئامېرىكىغا ئەڭ كۆپ كىيىم-كېچەك تەمىنلىگۈچى دۆلەت بولۇپ قالدى.

2019-يىلدىكى ئامېرىكا تاۋار سودىسى سانلىق مەلۇماتلىرى بۇ ئەھۋالنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ، يەنى ۋېيتنامنىڭ ئامېرىكىغا قىلغان ئومۇمىي ئېكسپورتى %35 ياكى 17 مىليارد 500 مىليون دوللار ئاشقان.

ئۆتكەن يىگىرمە يىلدا، بۇ دۆلەت كەڭ دائىرىلىك كەسىپلەرگە مۇلازىمەت قىلىش ئۈچۈن زور دەرىجىدە ئۆزگىرىۋاتىدۇ. ۋېيتنام ئاساسلىقى دېھقانچىلىق ئىقتىسادىدىن ۋاز كېچىپ، بازار ئاساسىدىكى ۋە سانائەتكە يۈزلەنگەن ئىقتىسادنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا يۈزلىنىۋاتىدۇ.

توسالغۇلارنى يېڭىش كېرەك

ئەمما ئەگەر بۇ دۆلەت جۇڭگو بىلەن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشنى خالىسا، ھەل قىلىشقا تېگىشلىك نۇرغۇن توسالغۇلار بار.

مەسىلەن، ۋېيتنامنىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچىگە ئاساسلانغان ئىشلەپچىقىرىش سانائىتىنىڭ تەبىئىتى يوشۇرۇن تەھدىت پەيدا قىلىدۇ - ئەگەر دۆلەت قىممەت زەنجىرىدە يۇقىرى كۆتۈرۈلمىسە، بېنگال، تايلاند ياكى كامبودژا قاتارلىق رايوندىكى باشقا دۆلەتلەرمۇ ئەرزان ئەمگەك كۈچى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، ھۆكۈمەتنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئۇل ئەسلىھەلەرگە تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىشنى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىگە ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئەڭ زور تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى بىلەن، پەقەت چەكلىك كۆپ مىللەتلىك شىركەتلەر (MNC) نىڭلا ۋېيتنامدا چەكلىك تەتقىقات ۋە تەرەققىيات (R&D) پائالىيەتلىرى بار.

COVID-19 يۇقۇمى يەنە ۋېيتنامنىڭ خام ئەشيا ئىمپورتىغا قاتتىق تايىنىدىغانلىقىنى ۋە پەقەت ئېكسپورت مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە يىغىش رولىنى ئوينايدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. زور مىقداردىكى ئارقىغا باغلىنىشلىق قوللاش كەسپى بولمىسا، جۇڭگوغا ئوخشاش بۇ چوڭ ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىغا يېتىش ئارزۇغا ئايلىنىدۇ.

بۇلاردىن باشقا، باشقا چەكلىمىلەر ئەمگەك كۈچىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى، ماھارەتلىك ئىشچىلارنىڭ قولايلىقلىقى، ئىشلەپچىقىرىش ئېھتىياجىنىڭ تۇيۇقسىز ئېشىپ كېتىشىنى بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارى ۋە باشقا نۇرغۇن ئامىللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

يەنە بىر مۇھىم ساھە ۋېيتنامنىڭ مىكرو، كىچىك ۋە ئوتتۇرا كارخانىلىرى (MSMEs) بولۇپ، ئۇلار ئومۇمىي كارخانىلارنىڭ %93.7 نى ئىگىلەيدۇ. ئۇلار ناھايىتى كىچىك بازارلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالغان بولۇپ، تىجارىتىنى تېخىمۇ كەڭ دائىرىگە كېڭەيتەلمەيدۇ. بۇ COVID-19 يۇقۇمىغا ئوخشاش قىيىن مەزگىللەردە ئېغىر قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.

شۇڭا، كارخانىلارنىڭ ئارقىغا چېكىنىپ، ئورنىنى ئۆزگەرتىش ئىستراتېگىيىسىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشى ناھايىتى مۇھىم. دۆلەتنىڭ جۇڭگونىڭ سۈرئىتىگە يېتىشىۋېلىش ئۈچۈن يەنىلا نۇرغۇن يول بار بولغاچقا، ئاخىرىدا «جۇڭگو قوشۇلغان بىر» ئىستراتېگىيىسىنى تاللىغان ياخشىراق بولامدۇ؟