بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ سودا ۋە تەرەققىيات يىغىنى (UNCTAD) دۇنياۋى دېڭىز قاتنىشى ۋە ئەشيا ئوبوروتىنى كەلگۈسىدىكى كرىزىسلارغا تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن ئۇل ئەسلىھە ۋە ئىمكانىيەتلىك تەرەققىياتقا مەبلەغ سېلىشنى كۆپەيتىش ئارقىلىق تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ چىدامچانلىقىنى ئاشۇرۇشقا چاقىردى. UNCTAD يەنە پورتلار، فىلوتلار ۋە ئىچكى رايونلاردىكى قاتناش ۋاسىتىلىرىنى تۆۋەن كاربونلۇق ئېنېرگىيەگە ئۆتۈشكە چاقىرماقتا.

UNCTAD نىڭ ئاساسلىق نەشر قىلغان «دېڭىز قاتنىشى 2022-يىللىق ئەھۋالى» دا كۆرسىتىلىشىچە، ئۆتكەن ئىككى يىلدىكى تەمىنلەش زەنجىرى كرىزىسى دېڭىز تىرانسپورتى ئىقتىدارىغا بولغان تەمىنلەش بىلەن ئېھتىياج ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى كۆرسىتىپ بېرىپ، يۈك توشۇش باھاسىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆرلىشى، قاتناش قىستاڭچىلىقى ۋە دۇنياۋى قىممەت زەنجىرىدە ئېغىر ئۈزۈلۈشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.

دۇنيادىكى سودا ماللىرىنىڭ %80 تىن كۆپرەكىنى پاراخوتلار توشۇيدىغانلىقى، كۆپ قىسىم تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە بۇ نىسبەتنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسەن، تەمىنلەش زەنجىرىنى ئۈزۈۋېتىدىغان، پۇل پاخاللىقىنى ئاشۇرىدىغان ۋە ئەڭ نامراتلارنىڭ تۇرمۇشىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان زەربىلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشقا جىددىي ئېھتىياج بار. بۇ دوكلاتتا ئېلان قىلىنغان.

تىرانسپورت تەمىناتىنىڭ قىسلىقى، ئىستېمال بۇيۇملىرى ۋە ئېلېكترونلۇق سودىغا بولغان ئېھتىياجنىڭ ئېشىشى بىلەن بىرلىشىپ، كونتېينېرلارنىڭ نەق مەيدان يۈك توشۇش باھاسىنى 2021-يىلى يۇقۇمدىن بۇرۇنقى سەۋىيەدىن بەش ھەسسە ئۆستۈردى ۋە 2022-يىلىنىڭ باشلىرىدا تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يەتتى، بۇنىڭ بىلەن ئىستېمال باھاسىنىڭ زور دەرىجىدە ئۆرلىشىگە سەۋەب بولدى. 2022-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ نېفىت ۋە تەبىئىي گاز تانكېر يۈكلىرىنىڭ باھاسى تۆۋەنلىدى، ئەمما ئېنېرگىيە كرىزىسىنىڭ داۋاملىشىشى سەۋەبىدىن نېفىت ۋە تەبىئىي گاز تانكېر يۈكلىرىنىڭ باھاسى يەنىلا يۇقىرى.

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، UNCTAD دۆلەتلەرنى دېڭىز تىرانسپورتى ئېھتىياجىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى ئەستايىدىل باھالاپ، پورت ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە ئىچكى رايونلارنىڭ ئالاقىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە يېڭىلاشقا، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خۇسۇسىي ساھەلەرنى جەلپ قىلىشقا چاقىرىدۇ. ئۇلار يەنە پورت ئالاقىسىنى كۈچەيتىشى، ساقلاش بوشلۇقى ۋە سىغىمىنى كېڭەيتىشى، ئەمگەك كۈچى ۋە ئۈسكۈنە كەمچىللىكىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈشى كېرەك.

UNCTAD دوكلاتىدا يەنە، نۇرغۇن تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئۈزۈلۈشلەرنى سودىنى ئاسانلاشتۇرۇش ئارقىلىق، بولۇپمۇ رەقەملەشتۈرۈش ئارقىلىق پەسەيتكىلى بولىدىغانلىقى، بۇ ئارقىلىق پورتلاردا ساقلاش ۋە تەكشۈرۈش ۋاقتىنى قىسقارتقىلى ۋە ئېلېكترونلۇق ھۆججەتلەر ۋە پۇل تۆلەش ئارقىلىق ھۆججەتلەرنى بىر تەرەپ قىلىشنى تېزلەتكىلى بولىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى.

دوكلاتتا دېيىلىشىچە، قەرز ئېلىش تەننەرخىنىڭ ئېشىشى، ئىقتىسادىي كەلگۈسىنىڭ ناچارلىقى ۋە نازارەت قىلىشنىڭ ئېنىقسىزلىقى پارنىك گازى قويۇپ بېرىشنى ئازايتىدىغان يېڭى پاراخوتلارغا مەبلەغ سېلىشنى توسىدۇ. دوكلاتتا دېيىلىشىچە، قەرز ئېلىش تەننەرخىنىڭ ئېشىشى، ئىقتىسادىي كەلگۈسىنىڭ ناچارلىقى ۋە نازارەت قىلىشنىڭ ئېنىقسىزلىقى پارنىك گازى قويۇپ بېرىشنى ئازايتىدىغان يېڭى پاراخوتلارغا مەبلەغ سېلىشنى توسىدۇ.

UNCTAD خەلقئارا جەمئىيەتنى كىلىمات ئۆزگىرىشىنىڭ تەسىرىگە ئەڭ كۆپ ئۇچرىغان ۋە تەسىرىگە ئەڭ ئاز ئۇچرىغان دۆلەتلەرنىڭ دېڭىز قاتنىشىدىكى كىلىمات ئۆزگىرىشىنى پەسەيتىش تىرىشچانلىقلىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىرىدۇ.

بىرلىشىش ۋە سېتىۋېلىش ئارقىلىق توغرىسىغا بىرلەشتۈرۈش كونتېينېر توشۇش كەسپىدە ئىنقىلاب پەيدا قىلدى. دېڭىز توشۇش شىركەتلىرى يەنە تېرمىنال مەشغۇلاتى ۋە باشقا لوجىستىكا مۇلازىمەتلىرىگە مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق تىك بىرلەشتۈرۈشنى يولغا قويۇۋاتىدۇ. 1996-يىلدىن 2022-يىلغىچە، ئالدىنقى 20 توشۇغۇچىنىڭ كونتېينېر سىغىمىدىكى ئۈلۈشى %48 تىن %91 كە يەتتى. دوكلاتتا ئېيتىلىشىچە، ئۆتكەن بەش يىلدا، تۆت چوڭ تىجارەتچى بازار ئۈلۈشىنى ئاشۇرۇپ، دۇنيادىكى دېڭىز توشۇش سىغىمىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى كونترول قىلدى.

UNCTAD رىقابەت ۋە پورت باشقۇرۇش ئورگانلىرىنى رىقابەتنى قوغداش تەدبىرلىرى ئارقىلىق كەسىپلەرنىڭ بىرلىشىشى مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن بىرلىكتە ئىشلەشكە چاقىرىدۇ. دوكلاتتا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ رىقابەت قائىدىلىرى ۋە پىرىنسىپلىرىغا ئاساسەن، دېڭىز قاتنىشىدا چېگرا ھالقىغان رىقابەتكە قارشى قىلمىشلارغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن خەلقئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش تەلەپ قىلىنىدۇ.